Мінск: А.М. Янушкевіч, 2016. — 224 с.: іл.
ISBN 978-985-90377-8-8.
Рэцэнзенты:доктар гістарычных навук, прафесар Г.Я. Галенчанка,кандыдат гістарычных навук, дацэнт А.І. Шаланда.На вокладцы: вершнік са сцягам Рэчы Паспалітай эпохі кіравання Жыгімонта ІІІ Вазы (1587—1632 гг.). Паводле: “Стакгольмскі рулон", XVII ст. (Нацыянальны музей у Варшаве)У кнізе беларускага даследніка Віталя Галубовіча разглядаюцца разнастайныя аспекты гісторыі полацкай шляхты падчас кіравання ў Рэчы Паспалітай трох каралёў з дынастыі Ваза (канец XVI — сярэдзіна XVII ст.). Аўтар на падставе шырокага кола гістарычных крыніц, многія з якіх выкарыстоўваліся ўпершыню, паказвае на прыкладзе полацкага рэгіёна асаблівасці грамадска-палітычнага жыцця лакальнай шляхецкай супольнасці, якая была неад’емнай часткай палітычнага народу Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай.
ЗМЕСТ Паглядзець
Прадмова
СТРУКТУРЫ ЎЛАДЫ
Яго мосць ваявода полацкі
Судовыя ўстановы Полацкага ваяводства
Павятовыя соймікі Полацкага ваяводства і іх удзельнікі
СОЙМ
Пасольская рэпрэзентацыя ад Полацкага ваяводства на соймах Рэчы Паспалітай 1588—1668 гг.
Удзел полацкіх паслоў у працы соймаў Рэчы Паспалітай
Палачане ў парламенцкім жыцці Вялікага Княства Літоўскага
ДЗЕЙНАСЦЬ СОЙМІКА
“Меркаванне на сойм з Полацкага ваяводства”
Рокаш Зэбжыдоўскага і яго рэха на Полаччыне
У рэчышчы палітычных планаў двара: пастановы полацкага сойміка перад соймам 1609 г.
Пастулаты полацкай шляхты і іх рэалізацыя на сойме 1611 г.
Пасольская інструкцыя полацкай шляхты на элекцыйны сойм 1632 г.
Напярэдадні каранацыі Уладзіслава Вазы 1633 г.
“XXVI з XXXVI”: урывак з пастановы полацкага сойміка 1638 г.
Сойм 1640 г. і полацкія абывацелі
“Каптуровая ўхвала” 27 жніўня 1648 г.
ШЛЯХТА
Намінацыйная палітыка ў Полацкім ваяводстве
Шляхта польскага паходжання на Полаччыне
Элементы свядомасці полацкай шляхты
Гербавыя традыцыі полацкай шляхты
Вывад шляхецтва: полацкая практыка
Полацкая шляхта напярэдадні і падчас вайны з Расіяй 1654—1667 гг.
Пасляслоўе
ПРАДМОВА Паглядзець
Ніякая небяспека, кошты, праца і забавы нашы не так важныя,
як тая мілая і ўдзячная вольнасць
З пастановы полацкага сойміка 16 мая 1606 г.
Апошнімі гадамі гісторыя шляхецкага стану ў беларускай гістарыяграфіі ператвараецца ў магістральны накірунак штудыяў. Ці з’яўляецца гэта тэндэнцыя выпадковасцю? Напэўна не, больш за тое, яна, несумненна, будзе набываць як новыя маштабы, так і новую якасць. Пры гэтым заўважны рост увагі да шляхецкіх традыцый не толькі ў асяроддзі гісторыкаў, але і ў беларускім грамадстве ў цэлым.
Існаванне беларускай дзяржавы бясспрэчна ўплывае на ўсё большае ўсведамленне повязі сучаснага развіцця нашага грамадства з яго мінуўшчынай. Калі беларусы надалей спадзяюцца існаваць як самастойны этнас, то ў іх няма іншай альтэрнатывы, як фармаваць самаідэнтыфікацыю праз асэнсаванне сваёй гісторыі. Для кожнай нацыі вельмі важкім аргументам на карысць абгрунтавання права на ўласную дзяржаўнасць з’яўляецца наяўнасць у мінулым палітычных форм арганізацыі нацыянальнага жыцця. Паколькі ж спецыфікай нашай гісторыі было існаванне не толькі палітычных інстытутаў, але і “палітычнага” народу — шляхты, то вялікі інтарэс уяўляе асэнсаванне гісторыі гэтай сацыяльнай групы, якая з’яўлялася носьбітам палітычнай свядомасці ў Сярэднявеччы і Новым часе. Зразумець перыпетыі беларускай гісторыі немагчыма без грунтоўнага ведання таго, як і чым жылі прадстаўнікі прывілеяванага стану, а спробы рэканструкцыі любых аспектаў мінуўшчыны шляхты будуць мець непапраўныя хібы, калі не ўлічваць найперш адметнасці палітычнай культуры паноўнага саслоўя.
Гістарычная рэгіяналістыка як асобны напрамак даследчай працы мае пэўныя абмежаванні, але, з іншага боку, толькі сабраўшы асобныя аскепкі, можна аднавіць цэлае. Так сталася, што менавіта Полаччына займае адметнае месца ў беларускай гісторыі дзякуючы чатыром стагоддзям існавання Полацкага княства. Змена статуса Полаччыны ў складзе Вялікага Княства Літоўскага напрыканцы XIV ст. і яе глыбокая інтэграцыя з гэтай дзяржавай паўплывала на палітычную свядомасць мясцовай эліты: полацкага баярства, на аснове якога ў далейшым сфарміравалася супольнасць полацкай шляхты. Але ніякія інтэграцыі не здолелі пазбавіць палачан усведамлення ўласнай адметнасці і прымушалі змагацца за свае правы, падмуркам якім служыла памяць пра свабоду і незалежнасць.
Вывучэнне гісторыі полацкай шляхты мае дастаткова даўнюю традыцыю. На першым этапе галоўная ўвага была прысвечана выяўленню генеалагічнай інфармацыі. Ужо ў XVII ст. Войцех Віюк Каяловіч згадвае ў “Гербоўніку ВКЛ” найбольш ўплывовых прадстаўнікоў мясцовай эліты, а ў выдадзеным у XVIII ст. і дапоўненым у XIX ст. “Польскім гербоўніку” Каспара Нясецкага нескладана знайсці звесткі пра асобныя роды полацкай шляхты. Больш грунтоўны характар маюць звесткі пра палачан у “Польскім гербоўніку” Адама Банецкага. Публікацыя генеалагічнай інфармацыі паралельна з выданнем вялікай колькасці крыніц ужо на пачатку XX ст. стварыла магчымасць для даследавання гісторыі Полаччыны XVI—XVIII стст. на больш якасным узроўні. Значны ўнёсак у гэтым напрамку зрабіў у 1920—1930-я гг. польскі гісторык Рышард Мяніцкі. З яго іменем варта звязваць новы этап у даследаванні полацкай шляхты. На вялікі жаль, лёс не даў Р. Мяніцкаму рэалізаваць напоўніцу планы па стварэнні абагульняючай працы па гісторыі Полаччыны, але і тыя публікацыі, што пабачылі свет, не страцілі да сённяшняга дня сваёй навуковай каштоўнасці.
У савецкі час выдатным і, бадай, адзіным сапраўдным унёскам у вывучэнне гісторыі полацкай шляхты стала публікацыя Ганнай Харашкевіч дакументаў і даследаванняў пад агульнай назвай “Полоцкие грамоты XIII — начала XVI в.”.
Сучасная беларуская гістарыяграфія здолела не толькі ўвабраць даробак папярэднікаў, але і ўзняць вывучэнне полацкай шляхты на новы ўзровень. Аналіз шляхоў фармавання маёмаснай структуры полацкага баярства быў зроблены Васілём Вароніным. Дзейнасць полацкага земскага павятовага суда канца XVI — пачатку XVII ст. стала прадметам даследавання Андрэя Радамана. Вывучэннем прадстаўніцтва Полацкага ваяводства на соймах Рэчы Паспалітай напрыканцы XVI ст. займаўся Уладзімір Падалінскі. Гербавая культура палачан знайшла адлюстраванне ў шматграннай творчасці Аляксея Шаланды. Даследаванне адметнасцей палітычнай культуры полацкай шляхты ўдала падхапіў Ігар Бортнік. Нарэшце, безумоўным поспехам беларускай гістарычнай навукі варта лічыць манаграфію Андрэя Мацука пра полацкіх ваявод, шляхту і соймікі ў XVIII ст.
Ідэя кнігі з’явілася на пачатку 2000-х гг., калі аўтару давялося працаваць у Полацкім дзяржаўным універсітэце. Падчас архіўных камандзіровак у Мінск, Варшаву, Кракаў і Санкт-Пецярбург паступова былі назапашаны матэрыялы, якія і склалі падмурак дадзенай працы. Асобна варта адзначыць, што матывам, які падштурхоўваў нас звяртаць увагу на полацкія дакументы, было жаданне кампенсаваць тую страту, якую нанесла навуцы знішчэнне ў 1944 г. рукапісу манаграфіі знакамітага патрыёта Полаччыны — Рышарда Мяніцкага.
У аснову працы былі пакладзены вынікі даследавання, якое было праведзена ў 2005—2007 гг. у межах праекта Беларускага рэспубліканскага фонду фундаментальных даследаванняў “Лакальныя палітычныя эліты ў Вялікім княстве Літоўскім: арганізацыя, функцыянаванне і гістарычныя лёсы (на прыкладзе шляхты Полацкага ваяводства ў 1588—1667 гг.)”.
Гэтае даследаванне ахоплівае толькі невялікі фрагмент агульнай гісторыі полацкай шляхты — часы праўлення трох манархаў дынастыі Ваза на троне Рэчы Паспалітай у 1588—1668 гг. Храналагічныя межы працы свядома абмежаваны тым перыядам, які знаходзіцца ў цэнтры навуковых інтарэсаў аўтара. Асноўны акцэнт быў зроблены на аналізе інстытутаў лакальнага самакіравання і палітычнай актыўнасці полацкай шляхты. Шэраг сюжэтаў даследавання прысвечаны праблемам, якія дазваляюць у больш шырокім кантэксце акрэсліць адметнасці шляхты як сацыяльнай групы.
Я бязмежна ўдзячны сваім сябрам і калегам Аляксею Шаланду, Андрэю Радаману, Васілю Вароніну, Андрэю Янушкевічу, Уладзіміру Падалінскаму, чалавечая і прафесійная энергетыка якіх дапамагла мне давесці справу да гэтага выніку — выдання кнігі.
Асобна хацелася б сардэчна падзякаваць прафесару Анджэю Закшэўскаму (Варшаўскі ўніверсітэт) за шматгадовае спрыянне і падтрымку падчас падрыхтоўкі выдання і ўвогуле маёй навуковай працы.
ПРА АЎТАРАВіталь Галубовіч нарадзіўся ў 1974 г. у г. Гродна. У 1996 г. з адзнакай скончыў гістарычны факультэт Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы. Цягам наступнага дзесяцігоддзя, у 1996—2005 гг., працаваў выкладчыкам кафедры гісторыі і сацыялогіі Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта. У 2003 г. паспяхова абараніў кандыдацкую дысертацыю па тэме “Кнігі запісаў Метрыкі Вялікага княства Літоўскага за час праўлення Уладзіслава Вазы (1633—1648 гг.) як крыніца па гісторыі Беларусі”. У 2005—2006 гг. працаваў дацэнтам кафедры гісторыі і тэорыі права ў Гродзенскім філіяле Беларускага інстытута правазнаўства. З 2006 г. — дацэнт кафедры грамадскіх навук Гродзенскага дзяржаўнага аграрнага ўніверсітэта.
Адзін з нешматлікіх беларускіх спецыялістаў па гісторыі XVII ст. Асаблівы прадмет навуковага інтарэсу — гісторыя парламентарызму і прадстаўнічых устаноў у беларускіх рэгіёнах, а таксама разнастайныя пытанні гістарычнага развіцця шляхецкага стану (саслоўя). Аўтар больш 130 навуковых публікацый.
