Пераклад з літоўскай мовы Алеся Мікуса. — Смаленск: Інбелкульт, 2015. — 384 с.
ISBN 978-5-00076-025-3
Пераклад зроблены паводле
Tyla, Antanas. Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės iždas per dvidešimtmetį karą (1648–1667). — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras, 2010. — 399 p.: iliustr., žml.У гэтай працы аўтар імкнецца паказаць рэальнае функцыянаванне скарбу Вялікага Княства Літоўскага падчас вядзення гэтай дзяржавай ваенных дзеянняў у 1648—1667 гг.: фармаванне бюджэту, яго асаблівасці, тыпы падаткаў, паступленні сродкаў, іх штогадовую дынаміку і суадносіны з сапраўднымі патрэбамі, удзел палітычнага грамадства і ўсіх жыхароў краіны ў вырашэнні задач па ахове і абароне дзяржавы, а асабліва па вызваленні краіны ад непрыяцеля. Шмат увагі прысвячаецца рашэнням павятовых соймікаў ВКЛ па падатках, добраахвотнай падтрымцы скарбу з боку паветаў, а таксама пастановам Гарадзенскай канвакацыі, дзейнасці прадстаўнікоў ВКЛ на соймах пры падрыхтоўцы канстытуцый ВКЛ, асабліва на сесіях, якія адбываліся ў Літве, іх сувязі са зборам сродкаў у скарб і фармаваннем дзяржаўнага бюджэту. Робіцца спроба раскрыць асабістыя намаганні ўраднікаў ВКЛ і іншых грамадзян па абароне і вызваленні дзяржавы ад акупантаў.
ЗМЕСТ Паглядзець
Скарачэнні
Прадмова да беларускага чытача
Уводзіны
Гістарыяграфія
Крыніцы
Скарб Вялікага Княства Літоўскага ў пачатку паўстання Багдана Хмяльніцкага
Палітычнае становішча ВКЛ у 1648—1649 г.
Віленская нарада і абарона ВКЛ
Адлюстраванні пазіцыі літоўскіх соймікаў на канвакацыйным сойме
Ваенная падрыхтоўка ВКЛ
Уцягванне ВКЛ у вайну з казакамі
Інтарэсы ВКЛ на элекцыйным сойме 1648 г.
Літоўскія сесіі
Паступленні ў літоўскі скарб
Дачыненні Літвы з казакамі пасля элекцыйнага сойма
Каранацыя Яна Казіміра
Справы бяспекі ВКЛ на каранацыйным сойме
Хада каранацыйнага сойма
Вынікі збору падаткаў і зробленыя выдаткі
Ваенныя дзеянні літоўскага войска ўвесну і ўлетку 1649 г.
Значэнне Збораўскага міру для бяспекі ВКЛ
Змена падатковай сістэмы
Патрэбы скарбу на чарговым сойме 1649—1650 г.
Увядзенне падымнага падатку
Перапіс дымоў і яго наступствы
Суіснаванне падымнага і валочнага падаткаў
Наступствы функцыянавання новай падатковай сістэмы
Падымныя паступленні ў скарб у 1650 г.
Віленская ваенная камісія і рэалізацыя паступленняў у скарб
Праграма сойма канца 1650 г.
Пазіцыя павятовых соймікаў
Справы скарбу і падаткаў на сойме канца 1650 г.
Паступленні ў скарб пасля сойма
Выдаткі скарбу ВКЛ у 1651—1652 г.
Менская ваенная камісія 1651 г.
Паступленні падаткаў, накладзеных на летнім сойме 1652 г.
Ухвала сойма 1653 г. аб новых падатках
Віленская ваенная камісія 1653 г.
Сітуацыя ў скарбе і ўхвалы сойма 1654 г.
Рэляцыйныя соймікі
Гарадзенская нарада
Падатковыя паступленні
Менская ваенная камісія 1654 г.
Пытанні літоўскага скарбу на сойме 1655 г.
Сабраныя шведскай ваеннай адміністрацыяй падаткі
Збор сродкаў на абарону падчас адсутнасці соймаў і ў 1658—1659 г.
Канфедэрацыя аўкштайцкіх паветаў і Жамойці
Збор падаткаў у 1657 г.
Літоўская нарада ў Камянцы
Намаганні сойма 1658 г. павялічыць паступленні ў скарб
Канвакацыя ў Варшаве
Соймавыя ўхвалы і канстытуцыя
Бітва пад Веркамі і праблемы кіравання скарбам
Паступленні накладзеных соймам 1658 г. падаткаў
Сойм 1659 г. і справы скарбу
Вызваленне Літвы і пашырэнне арэала ўплаты падаткаў
Перайманне ваеннай ініцыятывы пасля Аліўскага міру
Польская вайсковая дапамога
Папаўненне скарбу накладзенымі без сойма падаткамі
Праграма патрэб па ахове і абароне краіны на сойме 1661 г.
Дэкларацыя літоўскіх сенатараў і паслоў
Канстытуцыя ВКЛ сойма 1661 г.
Ваенная дапамога з боку літоўскай шляхты і яе вынікі
Збор накладзеных соймам падаткаў
Сойм 1662 г.: падым’е замяняецца пагалоўшчынай
Добраахвотныя падаткі Жамойці і іншых паветаў
Структура паступленняў у скарб у 1662—1663 г.
Віленская ваенная камісія 1662 г.
Пошукі сродкаў на выплату войску
Эмісія медных шылінгаў
Літоўскі скарб падчас бясплённых соймаў
Накіды літоўскага бюджэту 1665 г.
Літоўская канвакацыя ў Гародні
Інструкцыя перадсоймавым соймікам
Пасяджэнні канвакацыі ў Бялай
Удзельнікі, пасяджэнні і ўхвала канвакацыі ў Гародні
Вынікі збору накладзеных канвакацыяй падаткаў
Выдаткі скарбу
Ваенная дапамога Літвы для караля супраць апазіцыі
Парушаныя соймы 1666 г. Першы сойм 1666 г.
Новы няўдалы сойм 1666 г.
Паступленні ў скарб у перыяд парушаных соймаў
Паспяховы сойм 7 сакавіка — 18 красавіка 1667 г. і яго праграма
Падрыхтаваны літоўскім вялікім падскарбіем праект бюджэту
Павятовыя інструкцыі паслам
Камісія па праверцы скарбу на сойме
Літоўскія сесіі
Новы перапіс дымоў 1667 г.
Падатковыя паступленні
Задачы, дзейнасць і вынікі Віленскай ваеннай камісіі
Рэалізацыя паступленняў у земскі скарб ВКЛ
Літоўскі скарб і вынікі яго дзейнасці на працягу Дваццацігадовай вайны
Друкаваныя крыніцы
Літаратура
Дадаткі
Паказнік імёнаў
Паказнік назваў
Прадмова да беларускага чытача Паглядзець
Вялікае Княства Літоўскае ў сярэдзіне XVII ст. зведала небяспечныя напады суседніх дзяржаў, і частка тэрыторыі была акупаваная. Дзеля гэтага, а таксама дзеля ваенных дзеянняў, якія адбываліся на яго тэрыторыі 20 гадоў, дзяржава і грамадства зазнала вялікія палітычныя, культурныя, эканамічныя і дэмаграфічныя страты. Вялікім Княствам Літоўскім і Каралеўствам Польскім кіраваў супольны гаспадар і сойм Рэспублікі абодвух народаў. У 1648 г. пачалося бескаралеўе, а паўстанне ўкраінцаў на чале з Багданам Хмяльніцкім з Польскага каралеўства перакінулася і ў Вялікае Княства Літоўскае. Уварванне войска паўстанцаў-казакоў паклала канец перыяду міру, які цягнуўся з Палянаўскай угоды. У 1654 г. пачалося расійскае вайсковае ўварванне. Адначасова пачалася акупацыя значнай часткі тэрыторыі, рабаванне месцічаў і сялянаў ды іх маёмасці, іх забойствы і дэпартацыі ў Расію. У 1655 г. паводле Кейданскай угоды ў ВКЛ увайшло шведскае войска, якое на частцы ВКЛ увяло ваенную адміністрацыю. Адначасова пачалася вызваленчая вайна ў ВКЛ. Яна канчаткова скончылася ў 1667 г. Андрусаўскім перамір‘ем.
Такім чынам, на працягу 20 гадоў (1648—1667) у ВКЛ ішла вайна. У Вялікае Княства Літоўскае і ў Каралеўства Польскае, а нярэдка толькі ў ВКЛ ўрываліся войскі Расіі, Швецыі, паўсталых казакоў, Прускага княства, крымскіх татараў.
ВКЛ ваявала самастойна і ўзаемадзейнічала з Каралеўствам Польскім. Літва прыкрывала Польшчы ад непасрэднай агрэсіі Расіі з усходу і поўначы. Для Польшчы найбольшую небяспеку ўяўлялі паўсталыя казакі на чале з Багданам Хмяльніцкім і Швецыя. Казакі некалькі разоў (у бітвах на Жоўтых водах, пры Корсуні, Пілавіцы, Батогу) разбілі ці рассеялі войска Польскага каралеўства. Шведскае войска дайшло да Кракава і змусіла капітуляваць войска Польскага каралеўства. Пасля Кейданскай угоды ў Жамойці і паўночных паветах Аўкштайціі пачала кіраваць шведская ваенная адміністрацыя. Астатнюю частку ВКЛ захапіла Расія. Пасля паўстання супраць шведскай ваеннай адміністрацыі ўтварыўся плацдарм для вызвалення ВКЛ.
Вялікае Княства Літоўскае апынулася ў складанай геапалітычнай сітуацыі, і вельмі важнай была здольнасць дзяржавы Скарб Вялікага Княства Літоўскага падчас Дваццацігадовай вайны (1648—1667 г.) абараніцца і вызваліцца ад акупантаў. Таму ў пачатку працы аўтар вырашыў высветліць стан дзяржаўных фінансаў і войска: падатковую сістэму, функцыянаванне земскага скарбу ВКЛ, бюджэту і вытратаў з яго на патрэбы па ахове парадку і абароне дзяржавы, якія ў часе вайны істотна мяняліся. Асноўным заданнем працы было высветліць недаследаванае ў гістарыяграфіі пытанне і вызначыць штогадовыя даходы і выдаткі земскага скарбу ВКЛ, іх структуру і праўныя ды сацыяльныя падставы іх збору. Пасля доўгіх даследаванняў архіўных публікацый і крыніц удалося скласці зводную табліцу даходаў і выдаткаў скарбу ВКЛ за 1647—1670 гг. Яна паслужыць для кампаратывісцкіх даследаванняў і ацэнкі палітычнага стану ВКЛ у тагачасным геапалітычным кантэксце.
Выданне імкнецца паказаць рэальнае функцыянаванне тагачаснага скарбу ВКЛ, фармаванне бюджэту, яго асаблівасці, тыпы падаткаў, паступленні сродкаў, штогадовае іх грашовае вымярэнне і суадносіны паасобных тыпаў падаткаў у структуры паступленняў, выдаткі, іх штогадовую дынаміку і суадносіны з сапраўднымі патрэбамі, удзел палітычнай супольнасці і ўсіх жыхароў дзяржавы пры вырашэнні пытанняў па ахове і абароне дзяржавы, асабліва па вызваленні краіны. Шмат увагі прысвячаецца высвятленню развіцця дзяржаўнай і грамадзянскай самасвядомасці грамадства ВКЛ, рашучасці бараніць дзяржаву ад нашмат мацнейшага агрэсара — прааналізаваныя добраахвотныя рашэнні паветаў па падтрыманні скарбу, пастановы Гарадзенскай канвакацыі, волевыяўлення прадстаўнікоў ВКЛ на соймах Рэчы Паспалітай, асабліва на літоўскіх сесіях пры падрыхтоўцы канстытуцый ВКЛ, іх сувязь са зборамі сродкаў у скарб, фармаваннем бюджэту. Высветленыя асабістыя высілкі чыноўнікаў, духоўнікаў і іншых грамадзянаў ВКЛ па абароне і вызваленні дзяржавы. Была складзеная сістэма падатковых зменаў, якія павялічылі паступленні ў скарб (увядзенне падым‘я, пагалоўя, падаткаабкладанне прадукцыі шляхецкіх гаспадарак). Выкананае рэйтынгаванне асобных рэгіёнаў (паветаў, ваяводстваў) паводле паступленняў у скарб і іх значэнне для праграмы па ахову і абароны дзяржавы.
Вайна, якая зацягнулася на дваццаць гадоў, прыдзірліва праверыла літоўскія дзяржаўныя і станавыя структуры на жыццяздольнасць, гнуткасць, здольнасць абараніць дзяржаўнае жыццё. Інертнае цячэнне дзяржаўнага і сацыяльнага жыцця апошняга мірнага дзесяцігоддзя (1636—1648) прычынілася да таго, што новаўзніклыя фінансавыя, сацыяльныя і ваенныя патрэбы заставаліся нейкі час без задавальнення. Звыклыя фінансавыя і ваенныя рэсурсы дзяржавы аказаліся больш не адпаведнымі геапалітычным выклікам.
На працягу гэтага 20-годдзя ВКЛ даводзілася пастаянна ўтрымліваць найманае войска, збіраць сродкі на яго найм, збіраць падаткі, выкарыстоўваць на гэтую мэту даходы, сабраныя ў выглядзе мытаў і акцызаў. Утрыманне войска было сур‘ёзнай праблемай для скарбу, але зменшыць яго было немагчыма. Афіцыйна рэгламентаваны вайсковы кантынгент ВКЛ вырас з 5000 да 18 000. Утрымліваць яго станавілася ўсё цяжэй, бо з самага 1648 г. падаткі плацілі жыхары не ўсёй тэрыторыі ВКЛ. Былі гады, калі гэты абавязак выконвалі жыхары добра калі дзясятай часткі тэрыторыі ВКЛ. У часы вайны і акупацыі былі забітыя ці ўцяклі каля паловы насельнікаў гаспадарчых адзінак-дымоў. Сабраць прадугледжаную суму падаткаў было цяжкім ці ўвогуле невыканальным заданнем. У выданні падаюцца звесткі пра змену і фактычнае змяншэнне паступлення падаткаў з аднаго падым‘я ў 1649—1665 г. у 258,7 да 17,6 тыс. залатых. Аднак, нягледзячы на ўсе цяжкасці, ВКЛ не страціла рашучасці, каб дабіцца вызвалення і прагнаць акупантаў.
На працягу прааналізаванага перыяду ВКЛ, хоць і пазбыўшыся часткі сваёй тэрыторыі ды зведаўшы вялікія матэрыяльныя і дэмаграфічныя страты, стрымала агрэсію суседніх дзяржаў, прагнала ваенныя сілы дзяржаў-агрэсараў, дабілася вызвалення, аднавіла мір і працягнула традыцыйнае палітычнае, культурнае і эканамічнае жыццё.
Стабільнасць дзяржавы, яе бяспека і абарона залежалі ад грамадзянскай самасвядомасці яе жыхароў, разумення адказнасці за дзяржаву і асаблівасцяў менталітэту яе насельнікаў, эканамічнай ды фінансавай кандыцыі, а таксама ад здольнасці дзяржавы мабілізаваць свае рэсурсы. У гістарыяграфіі сустракаецца перакананне, што шляхта Вялікага Княства Літоўскага была своекарыслівай і не рупілася пра дзяржаву і яе абарону. Аднак акурат ёй, разам з усім грамадствам, і давялося несці ношу той 20-гадовай вайны і вызвалення Вялікага Княства Літоўскага.
13.10.2014
Антанас Ціла
