Мінск: Андрэй Янушкевіч, 2015. — 188 с.: іл.
ISBN 978-985-90346-2-6
У кнізе на аснове дэтальнага вывучэння разнастайных крыніцаў разглядаецца гісторыя фармавання і развіцця артылерыі Нясвіжскага замка ў XVI—XVIII стст. Аўтар апісвае ролю артылерыйскага ўзбраення ў сістэме абароны старажытнай радзівілаўскай фартэцыі, звяртае ўвагу на пытанні абслугоўвання і забеспячэння артылерыі амуніцыяй і боепрыпасамі, арганізацыі і функцыянавання спецыяльных вайсковых падраздзяленняў, а таксама прасочвае лёс нясвіжскіх гарматаў у XIX—XX стст. Багаты ілюстацыйны матэрыял дэманструе гісторыю артылерыі Нясвіжскага замка і ўнікальнае аздабленне яго гарматаў.
Для ўсіх, хто цікавіцца гісторыяй узбраення і вайсковай справы Беларусі перыяду Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай.
Кніга мае шыкоўную вокладку, надрукаваная на крэйдаванай паперы, мае 188 старонак і насычаная каляровымі фотаздымкамі і ілюстрацыямі, большасць з якіх публікуецца ўпершыню.Мікола Волкаў: Бамбарду Вітаўта цягнулі ажно сорак коней! (Міхась Скобла, інтэрвію з аўтарам)ЗМЕСТ Паглядзець
Уступ
Зараджэнне артылерыі ў Еўропе
Пачаткі артылерыі Радзівілаў
Стварэнне артылерыйскага парка
Замкавая артылерыя ў XVII ст.
Забеспячэнне артылерыі
Артылерыя i фартыфікацыя
Фартэцыя ў Паўночнай вайне
Часы Міхала Казіміра Радзівіла Рыбанькі
Выраб гармат
Рэформа Караля Станіслава Радзівіла Пане Каханку
Лёс нясвіжскіх гармат У XIX—XX стст.
Заключэнне
Табліцы
Слоўнік тэрмінаў
Артылерыя Нясвіжскага замка — унікальная з’ява ў гісторыі ўзбраення і ліцейнага мастацтва. Гарматы, выкананыя ў канцы XVI — пачатку XVII ст. па замове магната Мікалая Крыштафа Радзівіла Сіроткі, былі не толькі дасканалай зброяй свайго часу, але на доўгія стагоддзі сталі ўзорам выбітнага дэкаратыўнага аздаблення.
Беларускі гісторык Мікола Волкаў удала спалучыў у сваёй кнізе аналіз тэхнічных і баявых характарыстык нясвіжскай артылерыі з расповедам пра прымяненне гарматаў у абароне радзівілаўскай фартэцыі, іх значэнне для магнацкага роду і пакручасты лёс у XIX—XX стст.
Гэтая кніга будзе цікавая не толькі спецыялістам-зброязнаўцам, але і ўсім аматарам гісторыі вайсковай справы і ваеннага мастацтва. Упершыню на падставе глыбокага вывучэння разнастайных крыніцаў чытач атрымлівае цудоўную магчымасць адкрыць для сябе новую старонку гісторыі Нясвіжскага замка і славутага роду Радзівілаў.
Кніга ў шыкоўнай вокладцы мае 188 старонак і насычана каляровымі фотаздымкамі і ілюстрацыямі, большасць з якіх публікуецца ўпершыню.
З асобнымі раздзеламі выдання можна ўжо сёння азнаёміцца на сайце
ISSUU.
Мікола Волкаў — беларускі гісторык. Нарадзіўся ў 1985 г. у Мінску. Выпускнік гістарычнага факультэта БДУ. Паспяхова скончыў магістарскія праграмы “Ахова і інтэрпрэтацыя гісторыка-культурнай спадчыны” ў ЕГУ і “Мастацтвазнаўства” ў Інстытуце падрыхтоўкі навуковых кадраў НАН Беларусі. Зараз працуе малодшым навуковым супрацоўнікам у Інстытуце гісторыі НАН Беларусі, дзе рыхтуе кандыдацкую дысертацыю. За час актыўнай навуковай дзейнасці прайшоў даследчыя стажыроўкі ва Універсітэце Марціна Лютэра ў Хале (Германія), Варшаўскім універсітэце (Польшча), Вольным універсітэце Берліна (Германія), Вільнюскім універсітэце (Літва).
Асноўная сфера навуковых інтарэсаў — гісторыя фартыфікацый, артылерыі, ваеннай справы, архітэктуры і горадабудаўніцтва Вялікага Княства Літоўскага ў перыяд ранняга Новага часу. Аўтар шматлікіх публікацый у навуковых выданнях Беларусі, Польшчы, Расіі і Украіны.
УСТУП Паглядзець
Ваеннае мастацтва — неад’емная і важная частка культуры чалавецтва. Канцэнтрацыя вялікіх сродкаў і сіл на ваеннай справе вынікала з фундаментальных патрэб і якасцей чалавека: з аднаго боку, імкнення абараніць сваё жыццё і маёмасць, з іншага — прагі за кошт іншых з дапамогай сілы рэалізаваць свае амбітныя планы. На працягу ўсёй гісторыі цывілізацыі ваенная справа была наймацнейшым рухавіком тэхнічнага прагрэсу. Яе эвалюцыя штурхала наперад і сацыяльна-палітычнае развіццё грамадства. Прыкладам, адной з найважнейшых тэхнічных інавацый, якая змяніла ход еўрапейскай і сусветнай гісторыі, стала вынаходства пораху і агняпальнай зброі. Выкарыстанне новага ўзбраення прывяло да карэннага змянення тактыкі і стратэгіі вядзення войнаў, а таксама да трансфармацыі арганізацыйнай структуры армій. Імкненне да павышэння абароназдольнасці дзяржавы шляхам рэфармавання арміі стала найважнейшым стымулам для сацыяльна-палітычнай мадэрнізацыі грамадства. На хвалі “мілітарнай рэвалюцыі”, як прынята называць гэты працэс у навуковай літаратуры, Еўропа на працягу XVI—XVIII стст. стала дамінаваць у свеце. Такім чынам, вывучэнне гісторыі ваеннай справы і тэхнікі карыснае не толькі само па сабе, але і з той прычыны, што яно дае магчымасць зразумець характар і логіку больш шырокіх пераўтварэнняў.
Адным з першых і важных вынікаў вынаходства пораху стала паяўленне агняпальнай артылерыі. Само паняцце “артылерыя” існавала яшчэ да адкрыцця пораху і першапачаткова датычылася кідальных і сценабітных машын. З адкрыццём пораху гэтае паняцце трывала замацавалася за цяжкім агняпальным узбраеннем. Сёння пад тэрмінам “артылерыя” прынята разумець альбо сукупнасць агняпальнай зброі вялікага калібру, альбо ў больш шырокім кантэксце — род войска, на ўзбраенні якога знаходзіцца падобная зброя. Акрамя таго, артылерыяй называюць навуку, якая вывучае будову артылерыйскай зброі і спосабы яе выкарыстання. Для нас найбольш актуальным з’яўляецца першае значэнне.
Гэтая кніга прысвечаная артылерыі знакамітага Нясвіжскага замка, які належаў роду Радзівілаў. Адной з найбольш яркіх асаблівасцяў гэтай фартэцыі, пачынаючы з канца XVI і ажно да ХХ ст., быў яе артылерыйскі парк. Апрача ваеннага прызначэння гарматы Нясвіжскага замка мелі высокую мастацкую і гістарычную каштоўнасць, ужо ў сучаснікаў выклікаючы велізарную цікавасць. У Нясвіжы доўгі час не было пастаяннай абслугі пры замкавай артылерыі, а пушкароў вербавалі па неабходнасці. Толькі з другой чвэрці XVIII ст. можна казаць аб існаванні пастаяннай артылерыйскай каманды, а з 1767 г., калі ў Нясвіжы быў створаны корпус артылерыі, — аб функцыянаванні ў Радзівілаў артылерыі як асобнага роду войскаў. Дарэчы, у гэты ж час яна набывае тут статус навуковай дысцыпліны, якую пачынаюць вывучаць у адмыслова ўтворанай артылерыйскай акадэміі, дзе мэтанакіравана рыхтавалі спецыялістаў для гэтага корпуса.
Комплекс інвентарных апісанняў арсенала Нясвіжскага замка, а таксама самі гарматы, многія з якіх захаваліся да нашага часу ў музеях розных краін, дазваляюць з высокай ступенню дакладнасці рэканструяваць артылерыйскі парк фартэцыі ў канцы XVI — XVIII ст. Такога кшталту рэканструкцыя неабходна для аналізу сістэмы абароны бастыённага замка ў Нясвіжы. Артылерыя і ручная агняпальная зброя з самага пачатку былі для яго асноўным узбраеннем, з дапамогай якога меркавалася весці абарону. Спецыфіка абарончай архітэктуры фартэцыі, такім чынам, наўпрост залежала ад характару зброі, якую планавалася выкарыстоўваць.
Вывучэнне артылерыйскага парка Нясвіжскага замка — надзвычай карыснае для агульнага даследавання гісторыі артылерыі на беларускіх землях. Цягам некалькіх стагоддзяў у нясвіжскі арсенал трапіла мноства гармат, якія не захаваліся да нашага часу. Іх апісанні ў інвентарах радзівілаўскага замка ствараюць унікальную магчымасць зрабіць агульныя высновы наконт развіцця артылерыі на нашых землях на працягу XVI—XVIII стст.
У арсенале Нясвіжскага замка былі і сапраўдныя “перліны”, якія ўжо з ХІХ ст. пачалі прыцягваць пільную ўвагу даследчыкаў. На мяжы XVI—XVII стст. на замову ініцыятара будаўніцтва фартэцыі Мікалая Крыштафа Радзівіла, званага Сіроткам (1549—1616 гг.), запрошаны ў Нясвіж майстар Герман Мольцфельт адліў серыю гармат, якія вызначаліся не толькі высокімі тэхнічнымі якасцямі, але і надзвычай арыгінальным дэкорам. Такога кшталту высокамастацкага артылерыйскага парка, напэўна, не мела ніводная іншая фартэцыя ў Вялікім княстве Літоўскім і Рэчы Паспалітай. Да нашага часу захаваліся восем гармат Г. Мольцфельта. Цяпер яны захоўваюцца ў музеях Варшавы, Санкт-Пецярбурга і Стакгольма. Як правіла, навукоўцы разглядалі іх выключна як выбітнае дасягненне тагачаснага ліцейнага мастацтва, не звяртаючы ўвагі на гісторыю гэтых гармат і іх месца сярод артылерыі Нясвіжскага замка. Прыцягненне разнастайных пісьмовых крыніц дазваляе раскрыць пакручасты лёс гэтых гармат, іх значэнне для саміх Радзівілаў.
На маю думку, у рамках гэтай кнігі было б няправільна абмяжоўвацца толькі характарыстыкай ваенна-тэхнічных аспектаў функцыянавання артылерыі Нясвіжскага замка і апісаннем асобных гармат. Рэч у тым, што на склад нясвіжскага артылерыйскага парка, выгляд і лёс паасобных гармат значны ўплыў аказвала мноства суб’ектыўных фактараў, якія цяжка зразумець па-за гістарычным кантэкстам. З гэтай прычыны значная ўвага будзе нададзеная апісанню гістарычных падзей, якія разгортваліся вакол Нясвіжскага замка і яго ўладальнікаў. З іншага боку, самі гарматы становяцца найцікавейшай крыніцай для вывучэння гісторыі фартэцыі. Азнаямленне з няпростым, загадкавым лёсам нясвіжскай артылерыі робіць карціну гісторыі Нясвіжа, яго замка і роду Радзівілаў больш яркай і насычанай.
Даследаванне гісторыі артылерыі Нясвіжскага замка і падрыхтоўка гэтай кнігі не былі б магчымы без дапамогі шматлікіх арганізацый і асоб, якім я хацеў бы выказаць самыя шчырыя словы падзякі. Праца ў архівах і бібліятэках Польшчы і Германіі ажыццяўлялася пры падтрымцы Стыпендыяльнай праграмы польскага ўрада для маладых навукоўцаў, Інстытута інтэрдысцыплінарных даследаванняў “Artes Liberales” Варшаўскага ўніверсітэта і Нямецкай службы акадэмічных абменаў. Немалаважным для аўтара было прыхільнае стаўленне і дапамога супрацоўнікаў архіваў і музеяў, у якіх праводзіўся пошук дакументальных крыніц. Асаблівую падзяку я хацеў бы выказаць Нацыянальнаму гісторыка-культурнаму музею-запаведніку “Нясвіж” і асабіста яго дырэктару Сяргею Клімаву, Ваенна-гістарычнаму музею артылерыі ў Санкт-Пецярбургу і асабіста намесніку дырэктара Сяргею Яфімаву, Музею польскага войска і Галоўнаму архіву старажытных актаў у Варшаве, Нямецкаму гістарычнаму музею ў Берліне, Музею арміі ў Стакгольме і Нацыянальнаму гістарычнаму архіву Беларусі ў Мінску. Словы вялікай удзячнасці належаць майму навуковаму кіраўніку і акадэмічнаму выкладчыку Юрыю Бохану. Паспяховая праца над тэмай была б немагчымай без дапамогі і парад Ігара Госцева, Кірыла Карлюка, Уладзіміра Веліканава, Алеся Яраша, а таксама сяброў і калег з аддзела гісторыі Беларусі сярэдніх вякоў і пачатку Новага часу Інстытута гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі і ваенна-гістарычнага семінара пры гістарычным факультэце Варшаўскага ўніверсітэта пад кіраўніцтвам прафесара Міраслава Нагельскага. Усім ім я шчыра дзякую за ўклад у гэтую кнігу. Урэшце я бязмерна ўдзячны сваёй жонцы Волі, якая падтрымлівала мяне і натхняла на працу над рукапісам.
