Прадмова і камэнтары Наталлі Гардзіенкі. — Мінск : Кнігазбор, 2015. — 624 с. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны ; кніга 25).
ISBN 978-985-7119-59-2
Гэтая кніга беларускага архівіста з ЗША Лявона Юрэвіча “Эмігрант Францыск Скарына, ці Апалогія” адлюстроўвае разнастайнасць даследавання, рэпрэзентацыі і спадчыннасці справы беларускага першадрукара на эміграцыі. Пад адной вокладкай можна знайсці і скарыназнаўчыя тэксты беларусаў часоў міжваеннай Прагі ці паваеннай Нямеччыны, і змястоўнае ліставанне аднаго з найбольш значных эміграцыйных скарыназнаўцаў Вітаўта Тумаша, і аўтарскія аповеды пра рэдкія выданні, выдаўцоў, інстытуцыі, што працягвалі Скарынаву справу на Захадзе цягам ХХ-ХХІ стст.
Кніга гэтая — пра кніжнікаў, пісьменнікаў і паэтаў, стваральнікаў і выдаўцоў часопісаў, друкароў і пра самі друкі. Пра справу Скарынаву на эміграцыі.ЗМЕСТ Паглядзець
Людзі кнігі. Н. Гардзіенка
Частка I. Пачаткі скарынаведы на эміграцыі
Ад Вацлава Ластоўскага, Пётры Крэчэўскага ды Тамаша Грыба пачатак
Вацлаў Ластоўскі. Доктар Франціш Скарына (1525-1925)
Пётра Крэчэўскі. Скарына і незалежнасьць
Тамаш Грыб. Мейсца й значаньне Францішка Скарыны ў сучасным беларускім вызвальна-адраджэнскім руху
Тамаш Грыб. Пад сьцягам Скарыны
Тамаш Грыб. Шляхам Скарыны
Тамаш Грыб. Адвечны шлях — гэта ёсьць шлях Скарыны
Тамаш Грыб. Да пытаньня аб паходжаньні гэрбу Пагоня (прычынак да высьвятленьня беларускай гэральдыкі)
Частка II. Скарынава справа на эміграцыі: перыядычныя выданні і постаць Францыска Скарыны ў іх
“Зьвіняць званы Сьвятой Сафіі”
Міхась Крыніцкі. Доктар Францішак-Юры Скарына
“Шыпшына”
Лісты Юркі Віцьбіча да Янкі Юхнаўца
Часопіс “Шыпшына”
Юрка Віцьбіч. Вялікі сын вялікага народу (Францішак Скарына)
Уладзімер Глыбінны. Ня згаснуць іскры Скарыны
“Сакавік”
Р. Склют. Ля вытокаў нацыянальнага
“У выраі”
В. Рысь. Сьлядамі Францішка Скарыны
Частка ІІІ. Імя Скарыны ў дзейнасці эміграцыйных арганізацый
Беларускі інстытут навукі і мастацтва
Гісторыя заснавання Беларускага інстытута навукі і мастацтва ў дакументах і паведамленнях
Літаратурны побыт, Скарына і кнігаведа ў лістах дырэктара БІНіМа Вітаўта Тумаша
“Люблю моцных людзей”: Юрка Віцьбіч
Юрка Віцьбіч. Знайшлі тапор пад лавай
Постаць Францыска Скарыны на старонках газет “Бацькаўшчына” і “Беларус”
Бінімаўская Купаліяна
Беларуская бібліятэка і музей імя Францыска Скарыны
Аляксандар Надсан. Кніга Скарыны ў Капэнгагене
Частка IV. Скарынава справа на эміграцыі: календары, кнігі і іншае
Календарыстыка
Кнігарукапісы Міколы Панькова
Тамтэйшы самвыдат, або Гімн друкарцы
Калюмбы
Кніга садоўніка Садоўскага
Прыпавесці Язэпа Германовіча
Кастусь Мерляк пра эміграцыйныя бібліятэкі і архівы
Кастусь Мерляк. Беларускія бібліятэкі і архівы на эміграцыі
Made in BNR: Да гісторыі марак і кружэлак на эміграцыі
Частка V. Паслядоўнікі Скарыны
Кніганоша Вітаўт Кіпель
Ян Пятроўскі, перакладчык і друкар
Калекцыянер з беларускімі каранямі: Расціслаў Палчанінаў
Расціслаў Палчанінаў. Філатэлістычная гісторыя Беларусі
Ростислав Полчанинов. Марки “Свободная Россия”
Бібліятэкар з душою музыкі: Васіль Шчэцька
Васіль Шчэцька. Прафэсар Мікола Равенскі ў Лювэне й Беларускі Студэнцкі Хор (Ансамбль Беларускіх Студэнтаў) (1983)
Васіль Шчэцька. 60 гадоў жыцьця і 40 гадоў працы
“Людзі родзяцца роўнымі”: Леў Акіншэвіч
Леў Акіншэвіч. Да праблемаў беларускае гісторыі
“В порядке исключения”: Аляксандр Ружанцоў
Лісты Аляксандра Ружанцова да Вітаўта Тумаша
Іпастасі Вацлава Пануцэвіча
Вацлаў Пануцэвіч. Зь гісторыі вышэйшых школаў у Беларусі
“Я-ж пісаць ня ўмею”: Часлаў Будзька
Два лісты
Пісьменнік без біяграфіі: Пятро Палягошка
Лісты Пятра Палягошкі да Юркі Віцьбіча
Дзве душы маргінальнага беларуса: Кастусь Якуб-Птах
З “Літаратурна-Мастацкага Зборніка”
Скарынавым шляхам: Аляксандр Орса
Аляксандр Орса. Шляхам Д-ра Францішка Скарыны
Беларускі час: Мікола Гарошка
Зінаіда Гарошка
З успамінаў Зінаіды Гарошкі (1980)
Каралеўскі мастак: Міхась Саўка
Мастак дадатнай і адмоўнай прастораў: Мікола Казак
Да 20-х угодкаў смерці
Берлінскі скарыназнаўца: Норберт Рандаў
Лісты доктара Рандава да доктара Кіпеля
Post scriptum: дзеці БССР
I. Рыгор Родчанка
II. Маці
Ліст да Юрася Г рабінскага
Іменны паказнік
Людзі кнігі (прадмова) Паглядзець
Францыск Скарына для беларускіх эмігрантаў быў знакавай постаццю ў розных аспектах. Асоба “першага эмігранта” ўспрымалася суродзічамі па-за метраполіяй з асаблівай цеплынёй праз усведамленне агульнасці выгнанніцкага лёсу і пэўнай уласнай місійнасці ў служэнні Бацькаўшчыне. Нездарма імя Скарыны стала бадай самым папулярным у назвах эміграцыйных суполак і арганізацый, а яго знакі і партрэты выкарыстоўваліся і публікаваліся найбольш з усіх беларускіх гістарычных дзеячаў (канкурэнцыю па папулярнасці складала, бадай, толькі Еўфрасіння Полацкая).
Сваім лічылі яго не толькі пражскія студэнты-беларусы, што мелі магчымасць рэальна хадзіць яго сцежкамі. Нашчадкамі Скарыны ўспрымалі сябе і беларускія навучэнцы гімназій у лагерах Ды-Пі ў паваеннай Нямеччыне, і студэнты ўніверсітэтаў у Лювене, Рыме, Лондане і інш. У моладзевых выданнях эмігрантаў пасля Другой сусветнай вайны, як і ў міжваенных пражскіх, першадрукар займае сваё больш як пачэснае месца.
Дзякуючы разнастайнасці сваёй дзейнасці Францыск Скарына быў блізкім і выдаўцам, і кніганошам, і лекарам, і перакладчыкам, і падарожнікам, і чытачам. З піетэтам ставіліся да яго асобы свецкія і духоўныя…
Постаць Францыска Скарыны звяртала на сябе асаблівую ўвагу эміграцыйных навукоўцаў сваім выразным “рэпрэзентацыйным” патэнцыялам. Асоба, што выдала першую кнігу ва Усходняй Еўропе, зрабіла адзін з першых перакладаў Бібліі на еўрапейскую мову, не магла не выклікаць павагі (а часам і зайздрасці, і спробаў прысабечыць першадрукара) з боку суседзяў. Скарынам беларусы на Захадзе адкрыта ганарыліся, яго дасягненні не выклікалі ні пытанняў, ні пярэчанняў. Папулярызуючы першадрукара эміграцыйныя навукоўцы і грамадскія дзеячы выконвалі тое ж заданне “паставіць Беларусь на сусветную мапу”, засведчыць еўрапейскасць беларускай культуры, нацыянальную адметнасць беларусаў.
Усё гэта было тым больш важна, што ў Савецкай Беларусі постаць Францыска Скарыны, якая не ўпісвалася ў ідэалагічныя каноны, вывучалася мала, выглядала непажаданай. Эміграцыйныя ж скарыназнаўцы, не звязаныя ідэйнымі абмежаваннямі, мелі яшчэ і большыя, чым метрапольныя, магчымасці пошуку і доступу да дакументаў дзейнасці першадрукара. Відаць, менавіта таму значныя адкрыцці скарыназнаўства былі зробленыя найперш беларускімі эмігрантамі. Так, яшчэ ў 1950 г. у “Зале сарака” Падуанскага ўніверсітэта лекар-эмігрант Баляслаў Грабінскі першы ўбачыў партрэт Францыска Скарыны. У 1960 г. скарыназнаўца Янка Садоўскі ў тых самых падуанскіх архівах адшукаў новы дакумент пра экзамены будучага першадрукара, што сведчыў пра яго сакратарства ў “караля Дацыі”. Айцец Аляксандр Надсан у 1972 г. паводле знойдзенага ў Капенгагене асобніка “Малой падарожнай кніжыцы” здолеў удакладніць час выдання першай Скарынавай кнігі ў Вільні, перасунуўшы яго з 1525 на 1522 год. Сітуацыю з паленнем кніг друкара ў Маскве, магчымым канфіскаваннем ва Уроцлаве і іншае даказаў ці не найбольшы беларускі эміграцыйны скарыназнаўца Вітаўт Тумаш. Працы апошняга, як і наогул дасягненні эміграцыйнай скарынаведы, у метраполіі або замоўчваліся, або проста выкарыстоўваліся без спасылак. Адэкватная ацэнка і эміграцыйнай, і метрапольнай скарыніяны яшчэ чакае свайго часу.
Сёлетні год можна лічыць умоўна юбілейным. Праз невядомасць дакладнай даты сёння больш шырока выкарыстоўваецца ў айчыннай літаратуры 1490 год як год нараджэння Францыска Скарыны. Цалкам заканамерна, што на 525-я ўгодкі першадрукара выходзіць прысвечаная яму кніга. Пададзеныя ў ёй тэксты адлюстроўваюць розныя аспекты стаўлення да Францыска Скарыны, яго справы, яго спадчыны на эміграцыі. Скарыназнаўчыя артыкулы розных часоў, ліставанне, аповеды пра кнігі і кніжнікаў даюць уяўленне пра адметную кніжную культуру, створаную паслядоўнікамі першадрукара на Захадзе. Дый сам аўтар кнігі, апантаны даследчык-эмігрант, выступае, хутчэй, як адзін з яе герояў, таксама нашчадак Скарыны і яго справы, што даказвае і гэтае выданне.
Францыск Скарына стаўся для беларусаў пачынальнікам кніжнай культуры, якая да традыцыйных сацыяльных, рэлігійных ды іншых падзелаў грамадства на групы, саслоўі, класы дадала яшчэ адзін — на людзей "кніжных" і "някніжных". Кніга Лявона Юрэвіча менавіта пра першых, пра тых, для каго пісанне, выданне, збіранне, чытанне кніг былі неад’емнай часткай жыцця.
У часе аднаго са спатканняў з айцом Аляксандрам Надсанам прагучала вызначэнне: "Добры беларус, але не кніжны". Для дырэктара лонданскай Беларускай бібліятэкі імя Францыска Скарыны стаўленне да кнігі было пэўным каштоўнасным маркерам. Яго сяброўска-бацькоўскія адносіны, яго цікавасць, нават блаславенне даследчай эміграцыязнаўчай працы стала важным фактарам нашай супольнай дзейнасці. Таму і аўтар, і рэдактар разам прысвячаюць гэтую кнігу памяці айца Аляксандра Надсана.
Наталля Гардзіенка
Фрагмент з кнігі Паглядзець
Безумоўна, найвялікшай постацьцю нашай гісторыі зьяўляецца Доктар Франціш Франціск) Скарына; першы чалавек з вучоным тытулам доктара на ўсходзе, гуманіста, перакладчык Бібліі на народную мову і друкар.
Родам ён быў з слаўнага места Полацка, са старой калыскі крыўска-беларускай культуры, дзе яшчэ ў XІІ сталецьці пісаліся і перапісываліся кнігі, а пазьней існавалі “лацінска-грэцка-рускія” школы, праз якія шырылася вышэйшая асьвета.
Скарына называе сябе ў сваіх кнігах “русіном”, “рускім”: “нарожаный в руском языку” (у прадмове да кніг Даніэля), сваю дзейнасьць пасьвячае “своёй братіі Русі”, сваю Біблію называе: “Библія руска выложена доктором Франціском Скориною… богу ко чти и людем посполитым к доброму научению”. Гэта паказуе, што Скарына прыналежаў да ўсходняга, праваслаўнага абраду, які ў нас называўся ад найдаўнейшых часоў “русской верой”, і што ён, абычаем таго часу, не аддзяляў народнасьці ад веравызнаньня. Для ўсіх яго сучасьнікаў “руская вера” была адначасна “рускім языком” і процістаўлялася шыранай у тыя часы Ягельлёнамі “нямецкай”, або “ляцкай” веры і штораз больш наплываўшаму ў край “ляцкаму языку”.
Франціш Скарына становіцца на старану свайго народу і дае ў яго рукі “працаю і стараньнем” сваім Біблію на мове таго народу, з якога сам выйшаў: “иже мя милостивы Бог съ таго языка на свет пустил” (у прадмове да Псалтыра).
На жаль, гэтага эпохіяльнага праваслаўнага мужа не спрамаглося ацаніць консэрватыўнае “рускае” духавенства і наагул яго сучасьнікі. Духавенства сьлепа трымалася “сьвятой” царкоўнай славяншчыны і з падозрывасьцю глядзела на вялікага значэньня нацыянальную дзейнасьць Скарыны, ня толькі ў XVI ст., але нават у пазьнейшыя сталецьці аж да нашых часаў. Бо й дагэтуль праваслаўныя вучоныя багасловы лічаць пераклад Бібліі Скарыны не кананічным, адзіна таму, што між іншымі тэкстамі, якімі карыстаўся Скарына пры перакладзе, быў тэкст вульгаты, прызнанай Рымам.
З дайшоўшых да нашых часаў актаў можна бачыць, што сям’я Скарынаў прыналежала да заможных Полацкіх мяшчан — купцоў. Радзіўся Скарына каля 1485 году і быў хрышчоны імем Юр’я (Георгій). Пачатковую асьвету атрымаў Скарына дома, пад бацькаўскім вокам і паводле старасьвецкіх традыцый свайго народу. Вучыўся, мабыць, на Псалтыру, які паводле яго слоў: “детем малым початок всякое доброе наукы”.
Кончыўшы школы ў сваім родным крывічанскім Полацку, здольны хлапец рваўся да вышэйшых навук. Бацька яго, Лукаш, паслаў яго ў Кракаўскі унівэрсытэт. Тагочасны Кракаў меў значную крыўскую калёнію, бо пасьля жаніцьбы Ягайлы з каралеўнай польскай Ядвігай найчасьцей Вялікі Князь Літоўска-Рускі (Беларускі) быў адначасна і каралём Польскім, а знача, мусіў пражываць і ў Кракаве, а пражываючы там, меў сталую канцэлярыю для спраў В. Кн. Літоўска-Беларускага з выдатнейшых літоўскіх і крыўска-беларускіх дзеячоў. У самым Кракаве была ў тыя часы “руская” царква…
(Вацлаў Ластоўскі. Доктар Франціш Скарына (1525–1925))
