Раман у трох частках, заснаваны на рэальных падзеях / Пераклад з польскай Кацярыны Маціеўскай [і інш.]; пад рэдакцыяй Марыі Мартысевіч. — Мінск: А. М. Янушкевіч, 2017. — 664 с.
ISBN 978-985-7165-14-8.
Пераклад з польскай паводле выдання: Czarnyszewicz F. Nadberezyncy. Krakow: Arcana, 2010. (Кацярына Маціеўская (частка 1, раздзелы I—XXVIII), Алена Пятровіч (частка 3, раздзелы XI—XXIV), Марына Шода (частка 2, раздзелы XXIX—XXXVII; частка 3, раздз. I—X), Ганна Янкута (ч. 1, раздз. XXIX—XXXV; ч. 2, раздз. I—XXVIII)
У афармленні вокладкі выкарыстаны фрагмент карціны Вітольда Бялыніцкага-Бірулі “Блакітнай вясной” (Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь)
“Надбярэзінцы” — самы вядомы твор Фларыяна Чарнышэвіча, польскага пісьменніка, які паходзіў з тэрыторыі сённяшняй Беларусі і з 1924 года жыў у Аргентыне. Гэтая авантурна-меладраматычная эпапея, напісаная на аўтабіяграфічным матэрыяле, апавядае пра драматычны лёс жыхароў шляхецкіх засценкаў на землях паміж Бярэзінай і Дняпром у 1911—1920 гадах. Яе першае выданне ў 1942 годзе прайшло незаўважна, па-новаму было адкрыта польскімі інтэлектуаламі ў 1950-я гады, атрымаўшы надзвычай ухвальныя водгукі за рэалістычнасць і маштабнасць твору.
Засцянковая Атлантыда Фларыяна Чарнышэвіча (Алена Ляшкевіч пра кнігу ў "Новым часе")ЗМЕСТ Паглядзець
Ад перакладчыц
Засцянковая Атлантыда Фларыяна Чарнышэвіча (А. Пашкевіч)
Частка першая
Частка другая
Частка трэцяя
АД ПЕРАКЛАДЧЫЦ Паглядзець
Шаноўны чытач!
Ты трымаеш у руках кнігу, напісаную мовай, якую вялікі прыхільнік кнігі, наш зямляк, мастак і пісьменнік Юзаф Чапскі, назваў мовай “словатворчай, звонкай, напалову беларускай”. Асаблівасць гэтай мовы ў тым, што напоўніцу зразумець яе без дадатковых тлумачэнняў магла толькі адна пэўная супольнасць людзей — польскамоўныя жыхары Беларусі першай паловы ХХ стагоддзя. Сёння такіх людзей амаль не засталося. Жыхары сучаснай Польшчы, чытаючы гэты раман, сустракаюцца з пэўнымі цяжкасцямі і мусяць карыстацца перакладам у зносках, колькасць якіх можа дасягаць дзесяці на старонку. Такім чынам, вострасюжэтнае лёгкае чытво даецца ім цяжкавата, нібы яны маюць справу з нейкім мудрагелістым філасофскім трактатам.
Пераклад “Надбярэзінцаў” з “напалову беларускай мовы” на “мову амаль цалкам беларускую”, з аднаго боку, крыху прычасаў неверагодную мешаніну дыялектаў і стылю. А з іншага — стварыў унікальную сітуацыю, калі жыхары сучаснай Беларусі, як і іх бабулі і дзядулі, могуць без асаблівых перашкодаў сачыць за захапляльным сюжэтам.
Зычым лёгкага і прыемнага чытання!
ФРАГМЕНТ З КНІГІ Паглядзець
II
Наезд
Цэлы вечар на хутары рыхтаваліся да абароны перад заўтрашнім меркаваным нападам. Накасілі і прывезлі воз травы для статка, каб пастухі маглі вярнуцца з пашы раней, калі спатрэбяцца ў бойцы. Знялі з рачнога моста да Нітаў насціл, звезлі яго на дзядзінец, потым вастрылі палкі, насаджвалі на доўгія дрэўкі вілы, якімі гной кідаюць, стругалі адпаведныя сваім сілам калы, мачылі новыя лапці, зацягвалі новыя аборы: няма нічога горшага, чым калі падчас бойкі парвецца ці развяжацца абора альбо лопне пас і спадуць порткі.
Рыхтаваліся старанна, удумліва, цалкам усведамляючы блізкую небяспеку, але без страху і залішняй гарачкі — нібыта да палявання ці сенакосу ў пагоду. Прывыклі. Кожнае лета яны адбівалі па некалькі нападаў. Пагражаючы знішчэннем, нітаўцы ўжо і ўсёй вёскай абяцалі напасці, вось як цяпер, але з вялікае хмары заўсёды бываў малы дождж: зазвычай прыходзілі толькі самыя задзірлівыя, пераважна няўмелыя смаркачы, якіх Балашэвічы, заўжды гатовыя да бойкі і папярэджаныя пра напад, з няславаю праганялі.
Пасля вячэры гаспадары селі на прызбу і доўга раіліся.
Назаўтра ўсе, апроч парабкаў і дзяцей, усталі, як звычайна, на світанні. Жанчыны, падаіўшы кароваў, запалілі ў печы і пачалі завіхацца са сняданкам, пастухі пагналі статкі папасвіцца пару гадзінаў, а стары Балашэвіч з сынамі ўзяўся адпраўляць Ружанец. Кожнага святочнага ранку ў Рагах чыталі як не Ружанец, то Гадзінкі альбо іншыя, адпаведныя пары года, малітвы: калі жывеш на такіх глухім хутары, да касцёла не наездзішся.
Адправіўшы Ружанец, пабудзілі парабкаў і дзяцей, паклікалі з поля пастухоў, паслалі Стаха да моста сцерагчы і селі за стол. Сняданак кабеты сёння зладзілі надзвычай шчодры: шатраваныя ячменныя бліны, мачанка з яйкамі, густа пасыпанымі скваркамі, і вэнджанымі скабкамі, на закуску — картапляныя клёцкі на малацэ і кіслае малако са смятанай і сырам. І ўсяго было ўдосталь.
Елі, згадваючы падзеі папярэдніх боек, і наперад смакавалі, як будуць дубасіць прыхадняў сёння. Падбадзёрвалі сябе — хата аж трэслася ад крыкаў і выбухаў смеху.
Стах пра набліжэнне захопнікаў не папярэджваў, таму па сняданку мужчыны апрануліся — стары па-святочнаму, астатнія ў зрэбнае, абулі лапці як на сенакос, узялі кіі і рушылі між яравых хлябоў адгароджанай сцяжынай да моста — тры стаі наўпрост.
Дзень быў пагодны, ясны. Па небе блукалі адзінокія воблачкі, маленькія, празрыстыя і зграбныя. Час ад часу з захаду веяў лагодны сухі ветрык, раса ўжо цалкам высахла. Чалавечы цень скурчыўся да чатырох крокаў.
Стах са сваім заўсёдным “штыхом” вартаваў пры мосце. Ён бачыў, што дарослыя набліжаюцца, нават чуў асобныя словы, але не азіраўся, натапырыўшы вушы ў бок лесу за рэчкай, выцягнуўшы шыю, услухоўваючыся: вельмі ўжо хацеў паказаць, што старанна выконвае баявое заданне, якому быў бязмерна рады.
— Ну што, — спытаў у яго дзядзька Уладзь, які падышоў першы, — мужыкоў яшчэ не было? Можа, паўцякалі, як пабачылі цябе з гэтым штыхом?
— Мужыкоў не было, але прыходзіў мядзведзь, — адказаў Стах, па-ранейшаму ўглядаючыся і ўслухоўваючыся ў лес.
— Мядзведзь, кажаш?
— Ага, вунь там, — паказаў хлопчык на гушчар, — трашчала моцна і раўло, ну акурат як бык перад бітвай бушуе.
— Тады і праўда мядзведзь, — пацвердзіў дзядзька, падміргваючы астатнім. — І што, ты не спужаўся?
— Ані трошкі! Вось нават з месца не сышоў!
— Чаго брэшаш, смаркач, — вылаяўся на яго бацька.
— Богам клянуся, татка, трашчала ў лесе, — прысягнуў малы.
— Колькі разоў я табе казаў не клясціся!
— Татка, я забыў.
— Зараз як дам на памяць. Марш дадому снедаць.
— Не хачу есці, я з вамі застануся.
— Я сказаў, марш дадому. І каб пры матцы сядзеў.
— Ага, — надзьмуўся хлопчык, — учора абяцалі з сабою ўзяць, а цяпер гоніце. У мяне ж і штых ёсць, я так вартаваў...
— Па срацы захацеў?! — крыкнуў бацька, хапаючыся за рэмень.
Стах хуценька адбег з бурчаннем — Ян з дзецьмі не жартаваў.
Мужчыны паселі на насыпе грэблі ў цені бярозы. Але чакаць давялося нядоўга.
Праз некалькі хвілін за рэчкаю нешта падазрона затрашчала, і з кустоў лазы паказалася галава юнака ў шырокай фуражцы. Хлопец асцярожна высунуўся напалову, зірнуў на грэблю за мостам і, заўважыўшы рагоўцаў, нырнуў у гушчар. Значыць, разведаць паслалі. Праз імгненне тая самая галава мільгала ўжо ў зарасніках папараці…
ПРА АЎТАРА Паглядзець
Фларыян Чарнышэвіч (1900—1964) нарадзіўся на Бабруйшчыне. Належаў да дробнай засцянковай шляхты. У 1924 годзе проз складаныя жыццёвыя абставіны эміграваў у Аргентыну, дзе пражыў рэшту жыцця. цяжка працуючы на мясабойні. Аўтар чатырох раманаў:”Надбярэзінцы” (Nadberezyricy, 1942), “Віцёк Жывіца” (Wicik Żywica, 1953), “Лёс пасынкаў” (Losy pasierbow, 1958) i “Хлопцы з Навашышак” (Chłорсу z Nowoszyszek, 1963).
