Культурная геаграфія: нарысы / Павел Церашковіч. – Мінск: Выдавец Зміцер Колас, 2018. — 188 с. [іл.].
ISBN 978-985-23-0040-7.
Кніга вядомага беларускага навукоўца, спецыяліста ў галіне культурнай антрапалогіі і нацыянальнай гісторыі Паўла Церашковіча прысвечаная адносна малавядомай ў Беларусі навуковай дысцыпліне, якая даследуе ўзаемадзеянне разнастайных формаў і вынікаў чалавечай дзейнасці і геаграфічнай прасторы. Увага сфакусаваная на праявах адзінства і разнастайнасці чалавецтва ў гістарычнай і геаграфічнай перспектыве. У глабальным кантэксце разглядаюцца і шмат якія аспекты традыцыйнай культуры беларусаў. Тэкст заснаваны на курсе лекцый, які аўтар на працягу 20 гадоў чытаў у Беларускім дзяржаўным і Еўрапейскім гуманітарным універсітэтах. Выданне ілюстраванае картамі, схемамі, фотаздымкамі.
ЗМЕСТ Паглядзець
УСТУППралог: гісторыя адной гравюры
Раздзел 1. Канцэпцыя культуры ў культурнай геаграфіі і антрапалогіі
Вызначэнне паняццяў «культура» і «культурная геаграфія» Культура як сродак задавальнення праблем чалавечага існавання
Культура як форма адаптацыі. Прагматычнае і сімвалічнае значэнне культурнага ландшафту.
«Свае» і «чужыя»: адаптацыя да сацыяльнага асяроддзя
Асноўныя метадалагічныя прынцыпы: універсалізм і культурны рэлятывізм
Раздзел 2. Геаграфія біялагічнай разнастайнасці чалавецтва: расы
Расавыя прыкметы
Экватарыяльная, або негроідная, раса
Амерыканска-азіяцкая, або мангалоідная, раса
Еўразійская, ці еўрапеоідная, раса
Пераходныя расавыя тыпы
Ізаляваныя расы
Раздзел 3. Лінгвістычная разнастайнасць чалавецтва ў геаграфічным вымярэнні
Індаеўрапейская моўная сям'я
Сіна-тыбецкая моўная сям'я
Раздзел 4. Стратэгіі жыццезабеспячэння
Паляванне і збіральніцтва
Хорцікультура (гародніцтва), або ручная апрацоўка зямлі
Пастаралізм
Агракультура, або плужная (ворыўная) апрацоўка зямлі
Індустрыялізаваная стратэгія жыццезабеспячэння
Раздзел 5. Геаграфія традыцыйных формаў эканамічнай актыўнасці чалавецтва
Кантроль рэсурсаў
Вытворчасць
Падзел працы
Рангавыя грамадствы
Размеркаванне
Раздзел 6. Геаграфія і эвалюцыя формаў сацыяльнай стратыфікацыі
Эгалітарныя грамадствы
Каставыя грамадствы
Класавыя грамадствы
Гендарная стратыфікацыя
Раздзел 7. Геаграфія традыцыйных палітычных сістэм..
Абшчынныя грамадствы
Племянныя грамадствы
Правадырствы
Дзяржавы
Раздзел 8. Геаграфія традыцыйных формаў сацыяльнага кантролюРаздзел 9. Геаграфія традыцыйных формаў шлюбу і сямейных стасункаў
Вызначэнне і функцыі шлюбу і сям'і.
Табу інцэсту
Экзагамія і эндагамія
Крос-кузенны шлюб. Левірат і сарарат
Эканамічныя аспекты шлюбу
Тыпы сям'і паводле лакалізацыі месцажыхарства.
Колькасць сужэнцаў
Паліандрыя
Гістарычныя формы шлюбу і сям'і
Раздзел 10. Геаграфія традыцыйных формаў сваяцтва
Не-унілінейныя сваяцкія групы
Сістэмы сваяцтва
Раздзел 11. Геаграфія традыцыйных формаў рэлігійнага жыццяЗамест заключэння
Літаратура
УСТУП Паглядзець
Культурная геаграфія гэта навуковая дысцыпліна, якая даследуе ўзаемадзеянне разнастайных формаў і вынікаў чалавечай дзейнасці і геаграфічнай прасторы. Яе можна прадставіць як форму спалучэння ведаў геаграфіі фізічнай, з аднаго боку, і культурнай антрапалогіі, этналогіі, культуралогіі, рэлігіязнаўства, з другога.
Вытокі культурнай геаграфіі часта звязваюць з Фрыдрыхам Ратцэлем, аўтарам вядомай працы «Антропагеаграфія» (1882), якога ў роўнай ступені лічаць і географам, і антраполагам (этнолагам). Менавіта ён распрацаваў паняцце ландшафту як месца ўзаемадзеяння чалавека і прыроднага асяроддзя. У 1920-1930-х гг. лідарам культурнай геаграфіі становіцца прафесар Універсітэта ў Бёрклі – Карл Заўэр, які даследаваў якім чынам людзі ствараюць культурны ландшафт і як ландшафт, са свайго боку, уплывае на паводзіны і культуру народаў. Падобныя сюжэты ў той жа час вывучаў рускі этнограф, стваральнік канцэпцыі этнасу Сяргей Шыракагораў.
Развіццё новых кірункаў сацыяльнай тэорыі ў заходняй інтэлектуальнай прасторы (посткаланіяльных даследаванняў, постмадэрнізму і постструктуралізму) прывяло да ўзмацнення ўласна гуманітарнага пачатку і ўтварэння ў 1980-х гг. так званай «новай культурнай геаграфіі». У сваіх метадах інтэрпрэтацыі куль-туры яна зноў наблізілася да культурнай і сацыяльнай антрапалогіі. Ландшафт яе прадстаўнікамі разглядаўся не як простае адлюстраванне культуры, а ў якасці аб'екта, што меў сімвалічнае значэнне, сэнс якога неабходна разумець у сацыяльным і гістарычным кан-тэксце. Даследаванні будаваліся з фокусам на культурнай палітыцы разнастайных сацыяльных групаў. «Культурны паварот» у культурнай геаграфіі прыцягнуў увагу да праблем рэпрэзентацыі культуры ў сродках масавай інфармацыі, мастацтве, культурнай спадчыне, модзе, харчаванні і г. д. Пры гэтым узмацнілася ўзаемадзеянне з такімі традыцыйнымі галінамі геаграфічных ведаў як эканамічная і палітычная геаграфія. Лічыцца, што на сённяшні дзень культурная геаграфія з'яўляецца адным з найбольш дынамічных і перспектыўных напрамкаў сацыяльнай геаграфіі.
У Беларусі, на жаль, культурная геаграфія яшчэ не склалася ў якасці цэласнай з'явы. Ёсць толькі некалькі асобных публікацый якіх з пэўнай доляй умоўнасці можна аднесці да гэтага напрамку. Сярод іх вучэбная праграма факультатыўных заняткаў «Геаграфія культуры Беларусі», створаная выкладчыкам Магілёўскага ўніверсітэта Ігарам Шарухам, а таксама працы вядома беларускага этнографа Віктара Цітова, якія шмат у чым закранаюць праблематыку культурнай геаграфіі, у тым ліку ўтварэнне культурнага ландшафту. Аднак усе гэтыя спробы абмежаваныя тэрыторыяй Беларусі.
Існуе вялікая патрэба ва ўласна беларускім асэнсаванні культурнай геаграфіі ў глабальным кантэксце. Гэта тычыцца не толькі самой сферы даследаванняў, але і выкладання геаграфіі ў школе. Звесткі аб культурнай разнастайнасці чалавецтва, якія дае школьны курс, фрагментарныя, заснаваныя на састарэлых тэарэтычных схемах і часцяком проста недаравальна памылковыя. Сваім аб'ёмам яны значна саступаюць фізіка-геаграфічнай і эканамічнай інфармацыі, не звязаны з ёю лагічнымі сувязямі. А між тым геаграфія фактычна адзіны школьны прадмет, які можа і павінен фармаваць адэкватныя ўяўленні аб адзінстве і культурнай разнастайнасці чалавецтва. Ва ўмовах няспыннага пашырэння глабалізацыі, павелічэння міжнацыянальных кантактаў і ўзаемадзеяння патрэба ў іх будзе толькі ўзрастаць.
Сучасная практыка выкладання культурнай геаграфіі ў свеце не мае нейкага канону, дакладнай ці нават прыблізнай схемы зместу дыдактычнага матэрыялу. Кожны аўтар прапаноўвае сваё бачанне, заснаванае хутчэй на аналізе канкрэтных даследчыцкіх праектаў, чым на абагульненні ведаў. Гэтая кніга з'яўляецца прыкладам культурна-антрапалагічнага бачання культурнай геаграфіі, адаптаванага, напрыклад, для вывучэння курсу вучнямі старэйшых класаў гімназій і ліцэяў.
