Яблычак / Сяргей Пясецкі ; пераклад з польскай Віктара Шукеловіча. — Вільня: Логвінаў, 2018. – 268 с.
ISBN 978-609-8213-26-3.
«Яблычак»
першы раман з "Менскай трылогіі" Сяргея Пясецкага, слыннага польска-беларускага празаіка. Аўтар з уласцівай яму каларытнасцю распавядае пра закрытае і поўнае таямніцаў зладзейскае асяроддзе Менску пачатку ХХ стагоддзя. Дзеянне ў рамане разгортваецца ранняй вясною 1918 года, калі Першая сусветная вайна пераўтварыла Менск ў прыфрантавы горад, куды з усіх канцоў Еўропы і былой Расейскай імперыі з надзеяй на хуткі заробак сцягнуліся зло-дзеі, прастытуткі і махляры.
Раман, які спалучае гумар і трагізм, апісвае зладзействы і ўнутраны свет злачынцаў, захапляе з першых старонак, трымаючы ў напружанні да апошняга сказу.
ЗМЕСТ Разгарнуць
УСТУП АЎТАРА
"МЕЛАДРАМАТЫЧНЫ", НЕПАТРЭБНЫ ЎСТУП, ЯКІ МОГ БЫ СТАЦЬ ПАЧАТКАМ БІЯГРАФІІ ДАМУШНІКА АЛЯКСАНДРА БАРАНА, КАЛІ Б НЕХТА ЗАХАЦЕЎ АПІСАЦЬ ЯГОНЫ ЛЁС
1. ЯК ЗЛОДЗЕЮ ВЯСНА СКРАЛА СЭРЦА
2. МАЙСТАР АДМЫЧКІ ПАКАЗВАЕ СЯБЕ ЯК АДМЫСЛОЎЦА ШАВЕЦКАЙ СПРАВЫ
3. ЯК УЗНІКЛА ШАВЕЦКАЯ МАЙСТЭРНЯ "ВАРШАВЯНКА"
4. ТАВАРЫСТВА З НЕАБМЕЖАВАНАЙ НАХАБНАСЦЮ
5. ГІСТОРЫЯ АДНАГО КРАДЗЯЖУ І ДЗВЮХ ПАРАЎ ДАМСКІХ ТУФЛІКАЎ
6. ТАМАШ ХУРДЗІЧ І ЯГОНЫЯ ПАДНАЧАЛЕНЫЯ
7. ТРЫ НАСТАЎНІКІ І АДНА НАСТАЎНІЦА ЯСЯ НАЦЭВІЧА
8. САМАЯ ВЯЛІКАЯ ТАЯМНІЦА ПАЎЛІНКІ
9. ЯК ЯСЬ ПАКАШТАВАЎ ЧОРНУЮ КАВУ
10. ПІВОНЯ І ПЕЛАРГОНІЯ
11. ЯСЬ РОБІЦЦА АСІСТЭНТАМ ПРАФЕСАРА НЯБЕСНАЙ МАГІІ
12. ФРАЕР АТРЫМЛІВАЕ ЗЛАДЗЕЙСКІЯ ШПОРЫ
13. ЛОМАМ, АДМЫЧКАЙ І СВЕРДЛАМ...
14. ЯСЬ ЗНАЁМІЦЬ СВАЙГО НАСТАЎНІКА З РЫЦАРСКІМ ЗВЫЧАЕМ
СЛОЎНІК
УСТУП АЎТАРА Разгарнуць
У рамане "Каханак Вялікай Мядзведзіцы" я апісаў жыццё кантрабандыстаў. У маіх творах "Пяты этап" і "Багам ночы роўныя" паказаная праца шпіёнаў на тэрыторыі Расеі. У трылогіі "Яблычак", "Гляну я ў акно...". "Ніхто дабром не дасць збаўлення..." я знаёмлю са светам прафесійных злачынцаў. Каб мяне правільна зразумелі а гэтага я раней не зведаў, цяпер я даю кароткі ўступ.
Гэтыя тры раманы, зрэшты, як і папярэднія, не маюць у сабе амаральнасці. Некалі я падрабязней напішу пра гэта. Можа, некаторыя людзі захочуць назваць іх "злачыннай акадэміяй". Я ў сваю чаргу назваў бы іх "акадэміяй барацьбы са злачынствамі і зладзеямі", дзе выкладаецца іхнае жыццё, звычаі, філасофія, законы, "этыка" і метады працы... Прафесійныя зладзеі ведаюць пра "фраераў" усё. "Фраеры" пра іх вельмі мала. Злачынцам мае кнігі не патрэбныя. Псіхолагі і крыміналісты даведаюцца з іх шмат.
"Яблычак", "Гляну я ў акно...". "Ніхто дабром не дасць збаўлення..." – гэта шосты, сёмы і вось-мы раман у маім творчым здабытку. Другі раман, "Жыццё раззброенага чалавека", і чацвёрты, пад назвай "Дарога пад мур", я доўга яшчэ не апублікую з "эгаістычных" прычынаў. "Яблычак" я пісаў падчас нямецкай акупацыі на Віленшчыне ў розныя часавыя адрэзкі з 1941 года, Твор я закончыў у студзені 1944 года. Здаралася, што часам я спыняўся на палове сказу і потым не вяртаўся да рукапісу шмат месяцаў праз незалежныя ад мяне прычыны. Працу над другім раманам, "Гляну я ў акно...", напісаным на тры чвэрці, я перарваў 30 траўня 1944 года. Мне б вельмі хацелася закончыць гэтую тэму, таму цяпер дапішу "Гляну я ў акно...", а потым вазьмуся за напісанне "Ніхто дабром не дасць збаўлення...".
Гэтыя раманы ахопліваюць перыяд з ранняй вясны 1918 года да канца лета 1919-га. Дзеянне адбываецца ў Менску-Літоўскім, які ў той час зрабіўся пры-станкам шмат для каго з абшараў былой Расейскай імперыі і... Еўропы. Горад быў цэнтрам Еўропы, якую ахапіла вайна. Менск зведаў як нямецкую, так і бальшавіцкую акупацыю. Ёсць тут аналогія з нямецкай і савецкай акупацыяй сучаснай Польшчы.
Герой раману Аляксандр Баран – гэта праўдзівая асоба. Ён паходзіў з Вільні і сапраўды меў такое прозвішча. Яго расстралялі летам 1919 года ў Менску на Камароўцы. Паўлінка Хурдзіч таксама існавала насамрэч, але ейнае сапраўднае прозвішча было Запольская, і яна была родам з Вільні. У 1921 годзе я знайшоў там яе сям'ю.
Прытоны і зладзеі, апісаныя ў кнізе, пераважна рэальныя. Прыгоды напалову праўдзівыя. Тут ёсць дастаткова фантазіі, але няма нічога з паветра. Усё напісанае ўзнікла з нечага, што я сам перажыў або пачуў у турмах ці на свабодзе.
Я пісаў гэтыя творы з думкаю пазнаёміць людзей з іхнымі братамі, якія апынуліся на жыццёвай узбочыне, і дапамагчы тым няшчаснікам, прыніжаным і зняважаным, жыццё якіх поўнае трагізму.
Назвы раманаў паходзяць ад словаў з песень. "Яблычак" – гэта "гімн і сцяг" усіх тых, каго пакрыў дзіў камунізм, зладзеяў і сумленных, якія нечакана аказаліся разам у адным становішчы загнаных і прыбітых звяроў. "Гляну я ў акно..." – гэта мала вядомая арыгінальная зладзейская песня, крыху нават камічная сваім услаўленнем зладзейскага "гонару". "Ніхто дабром не дасць збаўлення..." – пачатак другога куплету расейскай версіі "Інтэрнацыяналу". Гэтым людзям ніхто не прынясе збаўлення і ніхто іх не выратуе, апрача... Культуры.
Я неаднаразова меў магчымасць параўнаць этыку і жыццёвыя правілы прафесійных зладзеяў і "аўтаматычна сумленных людзей". Я параўноўваў не вонкавую форму і выгляд, а глыбінны змест. Сумленныя людзі прайграюць пры такіх параўнаннях. Злодзей, які перажыў шмат нягодаў, які нясе свой крыж па сцяжыне, пракладзенай для яго нашымі законамі, пагардай і пераследам, калі мае характар, волю і сэрца, застаецца Чалавекам, хоць і пакрыўджаным. А сумленны чалавек застаецца маральным толькі тады, калі ўсё добра і няма ніякіх выпрабаванняў. У ліхія часы такі "сумленны" аказваецца бруднай анучай, здраднікам і баязліўцам.... Вайна, няволя і барацьба за свабоду шмат чаму нас навучылі, і я мяркую, што цяпер мы ў стане лепей і глыбей разбірацца ў людзях.
Няхай гэтая кніга паслужыць гісторыкам, крыміналістам, псіхолагам і сацыёлагам. Няхай яна дапаможа нашым абяздоленым братам нагадаю пра свае правы. Яны, зняслаўленыя, таксама былі на барыкадах, яны таксама змагаліся за свабоду і правы людзей. Яны не заяўлялі пра сваё права на барацьбу. Яны, бяспраўныя, зганьбаваныя і пагарджаныя, змагаліся за вашыя правы. Сярод іх найменей было здраднікаў Народу... а можа, і зусім не было, бо я пра такіх нічога не ведаю. А колькі было паскуднікаў сярод іхных строгіх "суддзяў", дык не варта і пісаць.
Я маю просьбу да тых людзей, якія з прыдыханнем вымаўляюць словы "растрата, раскраданне, прысвойванне, злоўжыванне, правіннасць": калі ласка, не вылучайце занадта інтанацыяй слова "злодзей". Я ведаю яшчэ страшнейшыя словы: да прыкладу, здраднік, баязлівец, даносчык, ганарлівец, садыст, прыстасаванец, тыран... Праўда можа быць вельмі балючай.
Няхай урэшце ў судах, дзе сытыя і адукаваныя людзі судзяць беднякоў, загнаных імі і жыццём у кут, больш не лопаецца ад смеху д'ябал. Няхай за судзейскім сталом акажацца не надзьмуты раўнадушны ўладальнік дыплома, а Суддзя, Лекар, прадстаўнік Культуры і пасланец Духа. Тады, можа, да вас, фраераў, зладзеі будуць ставіцца з меншай пагардай, а д'ябал засумуе ў пекле... Мне б хацелася, каб на барыкадзе Культуры побач з вамі знайшлі сваё месца таксама прастытутка і злодзей, якія нядаўна поруч з вамі змагаліся за свабоду Народу... Пасля перамогі на гэтай апошняй барыкадзе зладзеяў увогуле не будзе!
ФРАГМЕНТ З КНІГІ Разгарнуць
З раніцы да ночы дзяўчына бегала па счарнелых сходах вялікай змрочнай камяніцы. Яна шматкроць гойсала па іх туды-сюды, перадусім нешта цягаючы. Сходы маглі б стаць пакутай і начным жа хам для гэтай няшчаснай безабароннай душы, але яна магчыма, кіруючыся інстынктам, ператварыла іх у атракцыён. Выйшаўшы з кватэры ўлегцы, яна збягала ўніз, пераскокваючы ўраз праз некалькі прыступак. З часам яна набыла такі спрыт, што кожны лесвічны пралёт прамінала за два скокі.... Яна потарч ляцела з верхняга памоста ўніз, ледзь дакранаючыся далонню да жалезнай парэнчы, каб захаваць раўнавагу і кірунак. Яна своечасова прызямлялася на ступню другой нагі, адштурхоўвалася дзеля наступнага скоку і апыналася на загіне парэнчаў. Паварот яна мінала з хуткасцю маланкі. Зноў рабіла два скокі і паварот. Праляцеўшы праз паверхі як навальніца, яна залятала ўніз, задыханая, крамяная, з бляскам у вачах амаль шчаслівая. Яна ўмела таксама з'язджаць са сходаў, слізгаючыся па краях прыступак, абабітых жалезнымі ліштвамі, робячы гэта надзвычай хвацка – на адных абцасах сваіх туфляў. Пры вялікай хуткасці гэта выходзіла як на лёдзе, а яна з'язджала так шпарка, ажно дзяўчыне займала ў грудзях дых.... Чым больш ёю пагарджалі, тым больш жвавыя і заўзятыя былі ейныя акрабатычныя выкрутасы на сходах камяніцы. Калі ж яе крыўдзілі асабліва балюча, дзяўчына ў той жа момант што шалёная кідалася па сходах долу, ажно дзіва, як пры гэтым яна не калечылася... Тое былі яе ўяўныя самагубствы, якія дапамагалі дзяўчыне захаваць душэўную раўнавагу...
(канец фрагменту)
